Klaas Touwen is predikant van de Oude Kerk in Amsterdam, een PKN-gemeente waar rituelen een belangrijke rol spelen in de liturgie. Ditske Tanja zit als vertegenwoordiger van de Oude Kerk bij de werktafel duurzaamheid van de Protestantse Kerk Amsterdam. In de Oudekerkgemeenschap hebben een diaken en ouderling-kerkrentmeester scheppingszorg als aandachtsgebied, en veel gemeenteleden zijn er actief mee bezig. In de liturgie hebben (groene) rituelen een bijzondere plek en dat geldt zeker ook voor de Veertigdagentijd.
Ditske: ‘Vijf jaar geleden zijn we met een app-groep begonnen: met tips en ideeën die passen bij de tijd van het kerkelijke jaar, zoals vasten en eten, lente en nieuw leven. De laatste tijd pakken we het meer gestructureerd aan. We vragen nu gericht aan zes mensen om elke dag van de week – behalve zondag – iets te schrijven of een afbeelding te plaatsen.’
Klaas: ‘Zo schreef iemand een aantal stukjes over de voorjaarsschoonmaak, want ja, ook die maakt deel uit van het liturgische jaar! Hoe? In de traditie van de kerk werd op zondag oculi [= ogen; de derde zondag in de Veertigdagentijd, red.] Lucas 11:14-28 gelezen, met een tekst over het huis dat geveegd en op orde is. Omdat we een groene kerk zijn, ging het in de app-groep ook heel praktisch over welke schoonmaakmiddelen je gebruikt.’
Ditske: ‘Door de app-groep leven mensen bewuster met de tijd. Eerlijk gezegd vinden we dit leuker dan de kalender van de landelijke kerk, omdat je elkaar kent. Je kunt mensen er nog eens naar vragen. Deze Veertigdagentijd gaan we bezig met de vraag wat je wilt doen of juist wilt laten. Daarin kun je elkaar dan steunen.’
De Veertigdagentijd begint op Aswoensdag. Binnen de PKN wordt dit, vanuit de Lutherse traditie, al sinds de jaren 1970 gevierd met het askruisje.
Klaas: ‘De Veertigdagentijd begint op Aswoensdag. Binnen de PKN wordt dit, vanuit de Lutherse traditie, al sinds de jaren 1970 gevierd met het askruisje. Gemeenteleden bewaren thuis de takjes van Palmzondag, een groen ritueel, in hun Bijbel of achter een kruis. Zij brengen de takjes in de voorvasten weer terug naar de kerk om op Aswoensdag te worden verbrand. De kerk waar ik vroeger predikant was had geen sprinklerinstallatie. Daar verbrandden we de takjes in de kerk. Hier kan dat niet. Bij de Oude Kerk staan we buiten en verbranden we de takjes in een ketel. De cantorij zingt en toeristen kijken hun ogen uit.’
Klaas: ‘Binnen wordt de as gebruikt om een askruisje te tekenen op ieders voorhoofd. Dit jaar hebben we de lezing iets veranderd. We lezen Genesis 2:4 e.v. over de schepping van de mens uit aarde. Daarbij wordt gezegd: ‘Je bent uit de aarde genomen en tot de aarde keer je terug.’ Let op het woord ‘aarde’ in plaats van ‘stof’. Inhoudelijk zeg je hetzelfde, maar ‘stof’ herinnert vooral aan je nietigheid en met ‘aarde’ wordt het ritueel meer lichamelijk en concreet op de aarde gericht.’
Ditske: ‘Het is een ontroerend ritueel, je wordt er even een ander mens van. Ook letterlijk, want als je naar huis gaat ziet iedereen de zwarte vlek op je voorhoofd. Je bent betrokken bij je lijfelijkheid, je stoffelijkheid en aardsheid.’
Klaas: ‘Als pastor zie en weet ik wat het doet met mensen. Het ritueel is van grote pastorale betekenis. Voor dit jaar heb ik een lied geschreven.’
Het lied Aswoensdag
eventjes
Gij hebt mij uit handenvol leem
geboetseerd naar uw bloedeigen beeld.
De adem van uw stem heeft mij tot leven gewekt:
aarde uit aarde.
Een mens is vergankelijk als gras,
als een bloem die er eventjes was,
als kaf dat na het dorsen in het vuur wordt gegooid:
as tot as.
O tuinman die ons hebt beloofd
dat ook tussen het puin wordt geoogst,
Gij die verrezen zijt, deel duizend paasbloemen uit:
aarde uit aarde.
Klaas: ‘Kenmerkend voor de Oude Kerk is dat we standaard de maaltijd van de Heer vieren, met vruchten van de aarde die we dankbaar ontvangen. Elke zondag gaan we in processie van het schip waar de Schriften opengaan naar het hoogkoor waar we het Sacrament vieren. We staan in een kring en delen brood en wijn met elkaar. Dat is allemaal betekenisvol. Natuurlijk gebruiken we biologische wijn. Zowel Calvijn als Luther wilde dat een christenmens elke zondag het Sacrament kan ontvangen. Ver voor mijn tijd moest de gemeente er wel aan wennen, nu zul je het haar niet moeten afnemen.’
De grondslag van vasten is overvloed. Vasten is ook de rotzooi uit je leven wegdoen en terugkomen op dat wat puur, eenvoudig en echt is.
Ditske: ‘De vierde zondag van de Veertigdagentijd hebben we een kerkatelier, een andere manier van vieren met workshops in groepjes in plaats van een preek. Het thema is ‘kiezen voor groene overvloed’. ‘Kiezen’, vanwege de gemeenteraadsverkiezingen, drie dagen later. En overvloed vinden we in Psalm 23 en het Franciscaanse denken over duurzaamheid. De grondslag van vasten is overvloed. Vasten is ook de rotzooi uit je leven wegdoen en terugkomen op dat wat puur, eenvoudig en echt is. Op die manier krijgt vasten een spirituele basis en betekenis. Het gaat er niet om dat je dit of dat niet meer kunt doen, maar dat je ontdekt dat je jezelf kunt voeden met puur en eenvoudig eten in plaats van ultra-bewerkt voedsel. Op die manier geeft vasten veel vreugde.’
Vragen voor reflectie:
- Wat betekent de Veertigdagentijd voor jou?
- Wordt in jouw kerk aandacht gegeven aan een duurzame invulling van de Veertigdagentijd?
- Wat kan ertoe bijdragen om het brood en de wijn van het Sacrament als vruchten van de aarde te beleven?
- Hoe kan de Veertigdagentijd jou helpen om dichter bij God te leven? Wie of wat heb je daarvoor nodig?
