Johan ter Beek is innovatie-expert bij de Protestantse Kerk in Nederland en – aldus zijn LinkedIn-pagina – ‘eigenaar van het meest sociale en duurzame sociale netwerk ter wereld’: HetNetwerk.net. We spreken hem over de invloed van BigTech op ons leven en de vraag of kerkgemeenschappen een oefenplek kunnen zijn voor een meer analoog en verbonden leven. Een onderwerp dat goed past bij de Veertigdagentijd als tijd van inkeer en bezinning. 

Hoe beleef jijzelf de Veertigdagentijd? 

‘Sinds december ben ik hartpatiënt en mag ik bepaalde dingen niet meer eten, zoals chips of kaas. De uitslag kreeg ik een week voor de Vastentijd. Veel mensen hebben misschien een spirituele reden om te vasten, om dichterbij God te leven, maar ik ben gedwongen te vasten voor m’n gezondheid. Dat kost me weinig moeite. Ik neem nu lekker een yoghurtje. Vorig jaar zomer heb ik besloten geen nieuwe kleding meer te kopen; ik kijk hoe lang je kunt doen met de dingen die je al hebt. Dat is niet gekoppeld aan de Veertigdagentijd. Waar ikzelf vooral behoefte aan heb, zijn ritmes in het leven.’ 

Welke ritmes in het leven geven jou richting? 

‘Sinds een tijdje verdiep ik me in Keltische spiritualiteit. Hun jaarkalender is gebaseerd op de seizoenen van het jaar. Het hoogtepunt is equinox, dit jaar op vrijdag 20 maart. Het markeert de wende in de natuur, de lengte van dag en nacht zijn dan ongeveer gelijk. Ons hele biologische leven is verbonden met dit soort natuurlijke processen, bijvoorbeeld dat we in de winter meer slaap nodig hebben dan in de zomer. Ook onze kerkelijke feesten zijn verbonden aan het ritme in de natuur. Pasen valt altijd in de buurt van de lente equinox.’ 

En kunnen rituelen ook behulpzaam zijn voor een meer verbonden leven? 

‘Vasten is een ritueel op weg naar Pasen. En hoe belangrijk ik rituelen ook vind, vasten mislukt bij mij altijd. Ik neem mezelf dat niet kwalijk. Het gaat namelijk niet om het vasten van genotsproducten, maar om de diepere betekenis ervan. Het vasten helpt je om te denken aan een grotere Bron van leven. Pasen is ook het feest van de bevrijding van alles wat ons in zijn macht heeft. Je vindt spirituele rijkdom door middel van materiële armoede die je jezelf oplegt. Wat ik in m’n leven mis, zijn communities om dit samen te oefenen.’ 

‘Je vindt spirituele rijkdom door middel van materiële armoede die je jezelf oplegt.’ 

Kan de kerk niet zo’n oefenruimte zijn? 

‘Minder. Met onregelmatigheid ga ik naar de Lutherse kerk in Zwolle. In de kerkbanken zitten is niets voor mij. Dat zegt niks over de kerk en alles over mij. Omdat ik minder in de kerk kom, kan ik me goed vereenzelvigen met mensen die ook niet naar de kerk gaan. Wat hebben mensen die niet naar de kerk gaan nodig? Een echt en betekenisvol leven. Vaak denken we dat we mensen online kunnen boeien en ze via sociale media naar het echte leven kunnen leiden. We ontdekken bij online activiteiten dat slechts een heel klein deel naar offline meet-ups komt. Soms maar 150 mensen, terwijl de PKN 1,5 miljoen leden heeft. We moeten anders leren denken: de kerk kan een oefenplaats voor offline leven worden.’ 

Mensen ontmoeten elkaar ook op sociale media… 

‘Techbro’s oogsten maximaal op het feit dat wij antennes voor data zijn geworden. Via apps verbinden we ons aan dingen die we kopen, restaurants waar we eten, festivals die we bezoeken, etc. De techbro’s hebben ons verlangen compleet gegijzeld. Sociale media zijn dopamine gedreven, gericht op het korte beloningssysteem in onze hersenen. Van dingen die we fijn vinden, willen we steeds meer. Het is een onrechtvaardig systeem, omdat investeerders heel rijk worden en de rest van ons slaven zijn in een slaveneconomie. Als de gemeenschap niet zegt ‘ik houd van je’, is er nu data die dat tegen je zegt.’ 

‘Als de gemeenschap niet zegt ‘ik houd van je’, is er nu data die dat tegen je zegt.’ 

Hoe krijg je mensen betrokken bij offline gemeenschappen? 

‘Er zijn in sommige steden offline cafés: plekken waar mensen betalen om offline te zijn. Wat als kerken een plaats zijn met een bord aan de buitenkant: ‘hier gaat de telefoon uit.’ Een plek met aandacht en oogcontact, waar je niet gestoord wordt door bliepjes. Een plek waar we ons richten op elkaar, op God en op het goede leven. We zijn als gelovigen geroepen een revolutionair andere community te zijn.’ 

Hoe ziet een offline kerkdienst eruit?  

‘Zoals een dag in het klooster, dan kijk je ook niet steeds op je telefoon. De plek is een heilige plek, zoals ook de kerk dat is. Waarom zou je het felle licht van een beamer op een heilige plek neerzetten? Laten we alle dingen die ons leven comfortabel, snel en efficiënt maken afschaffen: licht, geluidsinstallatie, beamer.’ 

Geen QR-code voor de collecte op het scherm dus. 

‘Kijk naar wat in Taizé gebeurt. De kerk is een oefenplaats van eenvoud. Er is daar geen maximale elektronica, maar het minimale wat nodig is om te communiceren. Het licht van kaarsen is voldoende. Vroeger heb ik worship bands gespeeld en dat is ook een vorm van spiritualiteit. Maar toch… heeft het echt meer aantrekkingskracht als dingen hipper zijn? Dan zit je in het paradigma van groei en versnelling.’ 

Wat is je droom? 

‘Met Reisgenoten zijn we aan het kijken of we een Keltische orde kunnen worden. We willen het monastieke leven oefenen in rituele geloofspraktijken in plaats van ons verliezen in dogma’s of analytische theologie. De kerkvader Ireneüs van Lyon zei: ‘De glorie van God is de levende mens; en het leven van de mens is het zien van God.’ Het goede leven is groeien naar God en steeds meer lijken op Jezus. Jezus kwam ons geloofspraktijken aanleren. In de kerk willen we graag vertellen hoe je God kunt leren kennen. Maar vaak werkt het andersom. Jezus was rabbi en zei ‘volg mij en doe wat ik doe.’ En dan zeggen we achteraf: ‘Dat was God.’’ 

‘Wat als kerken een plaats zijn met een bord aan de buitenkant: ‘hier gaat de telefoon uit.’

Boekentip van Johan: David Cole, Het Keltisch jaar, 2025 (vert. Jolande van Baardewijk, pionierend predikant in De Liemers).