Dit essay is het winnende pamflet van de schrijfwedstrijd van GroeneKerken en Nederlands Dagblad.

Het ochtendgebed verstomt, ik schuif de bank van de kapel uit en loop door de basiliek naar de lange gang in het naastgelegen klooster. Een tijd geleden gaf ik mij op voor deze retraite dag en vandaag is het zo ver. Al langer maakt het mij onrustig dat de wereld in brand staat: ik moet iets doen, maar waar te beginnen? Dit klooster lijkt mij een geschikte plek om daarachter te komen.  

Achter in de gang meld ik mij bij Lucas, die me al staat op te wachten. Hij is net bezig met het verwisselen van zijn habijt voor een groene overall en kaplaarzen. We geven elkaar een hand en lopen samen naar de grote tuindeuren van het klooster. Lucas gooit ze open; het is een schitterende ochtend. Het licht valt naar binnen en streelt de plavuizen. De geluiden van de stad vullen de ruimte: er klinkt luid getoeter, de autoradio van een haastige pakketbezorger en de sirenes van een politiewagen. “Ik wens de agenten van dienst veel geluk” glimlacht Lucas. “Rond dit tijdstip staat het in de stad muur-en-muur vast. Er is vast geen doorkomen aan”.   

Deze immense kloostertuin midden in de stad is een bijzondere plek. Lucas kent elk hoekje: De fruitbomen, moestuin, bijenkasten en de tamme kastanje. Het stukje schepping staat in schril contrast met de verstikkende omgeving van de stad, waar het fijnstof al jarenlang het grootste gevaar vormt voor de volksgezondheid. Terwijl ik bijna ademloos de tuin rondkijk, komt Lucas met een kruiwagen de hoek om. Op de kruiwagen ligt iets wat ooit een fruitkist is geweest, de bodem voorzien van fijn gaas. Een beetje ongemakkelijk kuier ik achter Lucas en zijn kruiwagen aan. We lopen naar een grote houten krat. Er hangt een weeïge lucht van rottende groente- en fruitresten. Trots tilt Lucas het deksel van de krat, de stank slaat me in mijn gezicht. “Dit is onze compostbak, hier verzamel ik al het groenafval wat we in dit klooster produceren.” Onderaan de bak is een opening gemaakt waaruit donkerbruine aarde komt. Ik had wel eens van een compostbak gehoord, maar er nog nooit één in het echt gezien. “Vandaag gaan we compost zeven” zegt Lucas opgewekt. “Leuk” antwoord ik – geen idee wat ik ervan moet verwachten. We hebben een kruiwagen, een schep en de oude fruitkist met gaas. Lucas legt de fruitkist op kruiwagen en gooit er een eerste schep compost bovenop. Ik moet het fruitkistje heen en weer schudden, zodat de zuivere compost in de kruiwagen valt. Het is een eenvoudige klus.  

 Ik doe mijn best. Ik wil mijn nieuwe broeder niet teleurstellen. Maar na het verstrijken van drie lange uren begin ik mij te vervelen. “Dit is nu wat ze noemen: een monnikenwerk” grap ik. Lucas blijft zeven en lacht niet mee. Ik schud – enigszins geïrriteerd – een nieuwe schep compost over de zeef. Lucas recht zijn rug. Hij heeft mijn irritatie opgemerkt en kijkt me doordringend aan. Dan verbreekt hij de stilte: “Dit werk” zegt hij, knikkend naar de kruiwagen “lijkt zinloos, maar het maakt verschil. Deze tuin komt alleen tot bloei door ook datgene vol te houden, wat niemand ziet.”  

De woorden van Lucas maken indruk op mij. Te vaak wil ik snelle impact maken, grote stappen zetten, een zichtbaar herstel van de schepping. Het raakt me hoe hij midden in de stad geduldig bouwt aan een oase. Wanneer hij een blik over de muren van het stadsklooster zou werpen, zou de moed hem zomaar in de schoenen kunnen zakken. Maar hij blijft met toewijding werken aan juist de onzichtbare klussen. Met een groter doel voor ogen: herstel van de schepping op de plek waar hij is. In drie stappen moedig ik je aan om vandaag het voorbeeld van Lucas te volgen: 

1. Erken je verantwoordelijkheid 

Er is geen ontkomen aan: vandaag de dag staan we voor immense uitdagingen. De opwarming van de aarde, de vernietiging van het regenwoud en het grootste verlies aan dier- en plantensoorten sinds het begin van de beschaving. Het duizelt mij wanneer ik bedenk wat het voor de mensheid gaat betekenen als het in bepaalde gebieden van de wereld onmogelijk wordt om nog te leven. “Het grootste gevaar van de westerse samenlevingen is machteloosheid, omdat de wereld onbeheersbaar wordt en de problemen te groot zijn om op te lossen” schrijft de opperrabbijn Jonathan Sacks in zijn boek Een gebroken wereld heel maken. We keren ons naar binnen, we willen wel wat doen, maar het stelt zo weinig voor. Deze wending naar binnen is volgens Sacks een duidelijk verschijnsel in bijna alle westerse samenlevingen.  

Je herkent vast iets van deze wending naar binnen bij jezelf, ik wel tenminste. Maar van Sacks heb ik iets belangrijks geleerd: de wending naar binnen heeft niet het laatste woord Als mens ben je geroepen tot het nemen van verantwoordelijkheid. Het verhaal van de Bijbel begint met het toekennen van de waardigheid van menselijk handelen wanneer God de mens gebiedt om de aarde te bewerken en te onderhouden. En wanneer Adam en Eva zich willen verstoppen voor God roept Hij hen terug: “Mens, waar ben je?” Je wordt geroepen: erken je verantwoordelijkheid. Hetzelfde lees je in Psalm 8. Daarin wordt beschreven dat God de mens weinig minder gemaakt heeft dan de engelen. Het doet er toe wat je doet. 

2. Vergroot je invloed 

Verantwoordelijkheid nemen betekent: zelf kiezen hoe je reageert, legt Steven Covey uit in zijn boek De zeven eigenschappen van effectief leiderschap. Hij introduceert het model van de cirkel van betrokkenheid en de cirkel van invloed. De cirkel van betrokkenheid is alles waar jij je zorgen om maakt, maar waar je geen directe invloed op hebt. De klimaatcrisis is bij uitstek een thema wat valt in de cirkel van betrokkenheid. Je wordt er dagelijks mee geconfronteerd, maar de problemen zijn te groot en je kunt ze niet oplossen. 

Binnen de cirkel van betrokkenheid plaats Covey een kleinere cirkel: de cirkel van invloed. Wil je weten hoe effectief jij bent, bedenk dan aan welke van deze twee cirkels jij de meeste tijd en energie besteedt. 

Wanneer je blijft hangen in de cirkel van betrokkenheid let je alleen op de problemen, je beschuldigt anderen en je voelt je steeds meer een slachtoffer. Zo verwaarloos je de zaken waar je direct iets aan kunt veranderen. Dat maakt je cirkel van invloed steeds kleiner. Blijf niet hangen in de cirkel van betrokkenheid waar, alles wat zich daarbinnen bevindt, steeds meer grip op je krijgt zonder dat er iets verandert. Begin net als Lucas bij je cirkel van invloed. Terwijl de stad om hem heen steeds ongezonder wordt, kiest hij ervoor zich te richten op zaken waar hij wel de baas over is. Hij bouwt midden in diezelfde stad geduldig, stap-voor-stap, aan een stukje gezonde schepping. Door je te richten op je cirkel van invloed gaat deze groeien en komt er iets tot bloei. 

3. Verwacht de komende wereld

Wanneer ik mij zorgen maak om de wereld waarin mijn kinderen gaan opgroeien, troost ik mij met de gedachte dat God eens opnieuw gaat beginnen. “Gods nieuwe wereld komt” lees ik voor uit de kinderbijbel. Een hoopvol vooruitzicht, Hij maakt eens een nieuwe wereld. Toch is dit niet de hoop van een christen. De theoloog van de hoop Jürgen Moltmann – die scherp stelt dat het plunderen van de schepping een aanval op God is – beschrijft dat de hoop van een christen zich uit in een adventus-houding.  Dat betekent een open houding voor alles wat God al naar ons toe laat komen van de nieuwe wereld. God is in Zijn wezen een God die naar deze wereld komt en het kan zomaar zijn dat je ineens iets van Hem ontmoet. Leef vanuit de hoop dat alles eens nieuw wordt. Wees alert en werk ook nu actief mee aan die nieuwe wereld, zodat Gods toekomst vandaag al een beetje meer zichtbaar wordt. 

Iets van de adventus hoop zag ik terug in de kloostertuin. Het schijnbaar nutteloze groenafval wordt getransformeerd tot vruchtbare aarde. God vernieuwt de schepping, maar schakelt ons in om daar iets mee te doen. Het komt vanzelf naar je toe, maar je moet er nog iets mee om ervoor te zorgen dat de schepping tot bloei komt. Het vraagt een actieve houding: toewijding bij het doen van monnikenwerk, ook als niemand dat ziet. 

In het jaar 529 na Christus stichtte de bekende Benedictus van Nursia een klooster op de Italiaanse berg Monte Cassino. Zijn kloosterorde is bekend geworden om het evenwicht tussen gebed en arbeid: ora et labora. Houd vol om samen met Lucas te blijven bidden om de komst van Gods nieuwe wereld. Laat je gebed niet verstommen, maar kijk vandaag ook om je heen. Begin met een kleine daad van herstel van de schepping. Want – zo schreef ooit de bekende Rabbijn Maimondes – “één daad die belangeloos uit liefde wordt verricht, laat ons deel hebben aan de komende wereld.”