Door: Carla Dik-Faber

Kunstenaar Hannelieke van de Beek woont in Leersum, op de Utrechtse Heuvelrug. De valwind die het dorp in 2021 zwaar trof, veranderde niet alleen het landschap, maar werd ook een bron van inspiratie voor haar kunst. Dat Hannelieke ‘iets’ met bomen heeft, blijkt al zodra ik binnenkom. Ze wijst op een zeventig jaar oude treurberk in haar tuin. ‘Die boom is meer dan een boom; het is een metgezel, een getuige van het leven. Hij is inmiddels dood, maar ik haal hem niet weg. De vogels zouden hem missen. In mijn werk komen bomen vaak terug, omdat ik hun schoonheid wil laten zien.’ 

Waar komt jouw liefde voor materialen en de natuur vandaan? 

‘Als kind was ik gek op hamertjes en koperen spijkers. Veertig jaar geleden verkocht ik mijn eerste kunstwerk, een bosgezicht van spijkers en draadnagels op hout. Ik kreeg ervoor een treinreis naar Istanbul.’ 

Nog altijd vormen bomen een belangrijk thema in haar werk. Zo maakte ze een kunstwerk over de oude bomenlaan richting Parc Broekhuizen in Leersum, die jarenlang onderwerp van discussie was en waar Marjan Minnesma zich voor inzette. 

Wat drijft jou om kunst te maken? 

‘Kunst is voor mij een manier om me te uiten en maatschappelijk betrokken te zijn. Tijdens mijn opleiding textiele vormgeving begon ik kranten te borduren nadat vier IKON-journalisten waren vermoord in El Salvador. Mijn draad liep letterlijk door het nieuws heen. Jarenlang bleef ik kranten borduren, in geometrische patronen, totdat de tekst bijna onleesbaar werd.’ 

Hoe heb jij de valwind van juni 2021 beleefd? 

‘Ik was thuis, aan de rand van het bos. Het was 35 graden. Opeens werd het donker en begon het te hagelen. Binnen enkele minuten knakten eiken, beuken en kastanjes als luciferhoutjes. Ik heb altijd in de schaduw van bomen geleefd en ineens was het bos weg.’ Hannelieke laat een film zien die ze tijdens de valwind maakte. ‘Ik heb alles vastgelegd in een film van vier minuten. Zo snel ging het. Je hoort het kraken van de bomen en mij huilend de namen noemen van de bomen die verdwenen zijn. De film is eigenlijk één groot gejank.’ De impact op het dorp was groot. Het opruimen van de schade duurde maanden. 

Hoe verwerkte je die gebeurtenis? 

‘Ik stond vaak al om zes uur ’s morgens op om foto’s te maken. Dat was mijn manier om te verwerken. Lange tijd werd ik onrustig van harde wind. Nog steeds zijn er kale plekken in het dorp. Soms verhinderen kabels en leidingen nieuwe aanplant. In de laan bij ons huis zijn nu lindes geplant, omdat die beter tegen droogte kunnen.’ 

Vijf jaar later organiseer je een expositie over bomen. Waarom was dat belangrijk voor je? 

‘Voor deze expositie reed ik meer dan duizend kilometer om kunstwerken te verzamelen, kunstwerken die elders een plek gevonden hebben, om nu in mijn kerk te kunnen exposeren. Sommigen vinden dat het nu wel klaar is met de valwind, maar het hele dorp draagt herinneringen mee. Ook mijn eerste werk, De stille weg, krijgt er een plek.’ 

Tijdens het gesprek springt Hannelieke ineens op. ‘Kijk, een regenboog schijnt dwars door de dode berk!’ 

Je bent ook een van de kunstenaars die deelnemen aan de expositie Heel de aarde: beeldend bewogen met de schepping, georganiseerd door ArsProDeo en GroeneKerken. Wat maakte die tentoonstelling bijzonder? 

‘De tentoonstelling maakte veel los. Duizenden bezoekers kwamen kijken en kerken organiseerden lezingen, stiltewandelingen, recyclingprojecten, plantjesruilbeurzen en kookworkshops. Overal hoorde ik: jammer dat het alweer voorbij is.’ 

Welke rol kan kunst spelen in de kerk? 

‘Ik exposeer al veertig jaar in kerken. Kunst is geen behang. Het hoort onderdeel te zijn van de liturgie en van het gesprek dat je met elkaar voert. Ik maakte bijvoorbeeld werk over bed-bad-brood. Mensen vinden dat soms confronterend, maar het is ook confronterend als mensen geen zorg krijgen.’ 

Hoe krijgt scheppingszorg vorm in de groene Johanneskerk? 

‘De tuin, die zwaar beschadigd raakte door de storm, is opnieuw ingericht met aandacht voor biodiversiteit. We hebben kruidenrijk grasland, veel inheemse planten en een wadi voor regenwater. Inmiddels hebben vogels, insecten en planten hun weg teruggevonden.’ 

Hanneliekes man Johan, kerkrentmeester, vult aan: ‘De kerk kiest bewust voor een open houding naar het dorp. Er zijn ontmoetingsactiviteiten voor nieuwkomers, een ouder-kindcafé, wekelijkse wandelingen, een eetcafé en een grote groep vrijwilligers die de tuin onderhoudt. Als mensen zien dat iets werkt, ontstaat vanzelf enthousiasme.’ 

Ook het gebouw werd verduurzaamd. ‘Met isolatie, zonnepanelen en hergebruik van materialen. Oude kerkbanken kregen een nieuw leven in het liturgisch centrum en in kasten. De consistorie en het eetcafé zijn grotendeels ingericht met tweedehands meubels. Bloemen voor de kerk komen vaak uit de kerktuin of uit de tuinen van gemeenteleden.’ 

Een ludiek initiatief is het ‘groene potlood’, dat telkens wordt doorgegeven van de ene commissie aan de andere. ‘Zo blijft het onderwerp voortdurend op tafel. Intussen komen nieuwe mensen naar de kerk die verrast zijn door wat hier gebeurt.’ 

Wat opvalt, is dat Hannelieke niet alleen oog heeft voor de schepping, maar ook duurzaam werkt met restmaterialen. Heeft het kunstenaarschap jou anders leren kijken? 

‘Mijn fotografieleraar zei vroeger al: “Jij kijkt anders.” Dat heb ik niet geleerd; het is een talent. Ik zie details waar anderen aan voorbijlopen: een schelpje op de grond bijvoorbeeld. Dat vraagt aandacht en concentratie.’ 

Je werkt veel met gevonden materialen. Wat trekt je daarin aan? 

[lachend] ‘De ellende is dat ik overal iets in zie. Plantaardig materiaal uit de tuin, textiel van de kringloop, glas van bushokjes, oude dakgoten… Ik heb moeite met weggooien, maar daardoor heb ik altijd materiaal voor nieuwe kunstwerken. Tegelijk weet ik ook dat je de wereld niet kunt redden.’ 

Voel je je wel eens machteloos als je kijkt naar klimaat en samenleving? 

‘Zeker. Ik heb vijf jaar niet gevlogen en dat was een bewuste keuze. Tegelijk zie ik mensen doen alsof er niets aan de hand is. Wat me ook raakt, is dat verdraagzaamheid en zachtmoedigheid uit de samenleving lijken te verdwijnen. Ik maak me zorgen over onze kleinkinderen. In wat voor wereld groeien zij op? Zal de stilte er straks nog zijn?’ 

Lees verder onder de afbeelding.

Het jaarthema van GroeneKerken is Vertraag, verwonder, vier! 

Wat betekent dat voor jou? 

‘Als je goed om je heen kijkt, is er zoveel moois te zien. Alleen moet je wel rust en ruimte in je hoofd hebben om het toe te laten. Onlangs waren mijn man en ik drieënhalve week in Ierland. Elke dag liepen we langs de kliffen. We keken naar bloemen, vogels en vissers. Dat was genoeg.’ 

Lukt het je om die vertraging vast te houden? 

‘Je moet openstaan voor wat er gebeurt. Niet alles vooraf willen plannen. Ik begin een kunstwerk nooit met een volledig eindbeeld in mijn hoofd. Soms ontstaat iets doordat de wol op is, doordat iemand iets zegt of doordat je tussen twee buien door in de tuin kunt werken – zoals vandaag.’ 

En wat betekent vieren voor jou? 

‘Vieren zijn voor mij de momenten waarop ik naar buiten treed. Als ik tijdens een expositie mijn werk bij elkaar zie en merk wat het bij mensen losmaakt. En ook dat ik weer onder de mensen ben. Kunstenaar kan een eenzaam beroep zijn. Ik geef ook lezingen over mijn werk en word bemoedigd als mensen vertellen dat ze geraakt zijn.’ 

De expositie Schoonheid van bomen is te zien in de Johanneskerk, Lomboklaan 9 in Leersum. Openingstijden: van 17 juni t/m 1 september 2026, elke woensdag van 11-12 uur, na afloop van de zondagse kerkdienst en op afspraak (hannelieke.vandebeek@planet.nl).  

Vragen voor reflectie: 

1. Waar verwonder jij je over in je directe omgeving? Hannelieke laat zien hoe aandachtig kijken schoonheid zichtbaar maakt. Welke plek, boom, plant, vogel of ander detail in jouw omgeving roept verwondering bij je op? 

2. Hoe ga jij om met verlies of veranderingen in de natuur om je heen? De valwind veranderde het landschap van Leersum ingrijpend. Welke veranderingen in jouw omgeving raken jou, en hoe geef je daar ruimte aan? 

3. Wat helpt jou om te vertragen en echt aanwezig te zijn? Hannelieke vindt rust in wandelen, tuinieren en het maken van kunst. Welke gewoonten of activiteiten helpen jou om stil te staan, te genieten en dankbaar te zijn voor wat er is?