Marijke van Duin blikt terug op tientallen jaren betrokkenheid bij internationale klimaattoppen en laat zien wat er achter de schermen gebeurt – de teleurstellingen, de politieke spelletjes, maar ook de kleine tekenen van hoop. Tegelijk raakt het interview aan iets persoonlijks: hoe blijf je geloven in verandering zonder cynisch te worden? Ze vertelt: ‘Toen ben ik, zoekend naar de reden waarom het niet wilde lukken met klimaatbeleid, een opleiding in dieptepsychologie gaan doen.’ En: ‘Het werk dat ik doe is voor mij ‘geleefd geloof’.’
Jouw blogs geven altijd veel meer informatie dan in de kranten staat…
‘De reguliere media laten het al minstens vijftien jaar afweten. Systematische informatie ontbreekt en over achtergronden lees je niets. We staren ons blind op de oorlogen die er nu zijn en die zijn ook verschrikkelijk, maar intussen gaan klimaatverandering en de internationale onderhandelingen daarover wel door. Trump is weliswaar uit het Klimaatakkoord van Parijs gestapt, maar de andere landen doen nog mee, ook landen die met elkaar in oorlog zijn. Als we iets willen maken van deze wereld, moeten we het besef krijgen dat de oplossing niet ligt in meer defensie en oorlogvoering, maar in overleg en rationele beslissingen.’
‘Als we iets willen maken van deze wereld, moeten we het besef krijgen dat de oplossing niet ligt in meer defensie en oorlogvoering, maar in overleg en rationele beslissingen.’
Hoe is dat zo gekomen, jouw betrokkenheid bij klimaattoppen?
‘In 1995 werd ik door het bestuur van de Doopsgezinde Broederschap uitgestuurd naar een Europese kerkenconferentie over milieu en klimaat, in Mühlheim, Duitsland. Wetenschappelijke experts gaven daar uitleg over klimaatverandering. Het pakte mij zo dat het mij sindsdien niet meer heeft losgelaten. Ik realiseerde me vrij snel dat dit het belangrijkste probleem is voor de mensheid.
Hierna kwam de vraag van de Raad van Kerken om zitting te nemen in de werkgroep Kerk en Milieu. In 1997 was de Tweede Europese Oecumenische Assemblee, in Graz, waar ik namens beide organisaties naartoe werd afgevaardigd. Met mensen die ik tot dan ontmoet had heb ik in 1998 het European Environmental Christian Netwerk (ECEN) mede opgericht.’
We maken een sprong naar 2000, het jaar dat de zesde klimaattop in Den Haag plaatsvond…
‘In datzelfde jaar vroeg de Wereldraad van Kerken mij om in hun klimaatwerkgroep zitting te nemen. COP6, onder leiding van Jan Pronk, was mijn eerste COP en een gigantische belevenis. Ik was volledig overdonderd: al die mensen, de stapels documenten, al die vergaderingen. Het was een enorm steile leerschool. Sinds 2000 volg ik de COPs over klimaat en biodiversiteit op de voet.’
‘Ik was volledig overdonderd: al die mensen, de stapels documenten, al die vergaderingen.’
Ik herinner me nog de teleurstelling na de klimaattop in Kopenhagen, in 2009. Hoe was dat voor jou?
‘In de aanloop daar naartoe werd aangestuurd op een groot diplomatiek succes. Dat Obama president van de VS was leek gunstig, maar de top werd een fatale mislukking. In het Deens is het woord voor ‘uitgang’ afgang en dat werd de kop boven het artikel dat ik erover schreef. Overal heerste een gevoel van moedeloosheid, ook bij mij. Toen ben ik, zoekend naar de reden waarom het niet wilde lukken met klimaatbeleid, een opleiding in dieptepsychologie gaan doen: de Analytische Psychologie van Carl Gustav Jung.’
En, kun je inmiddels vanuit de dieptepsychologie verklaren waarom mensen het klimaatprobleem onvoldoende oppakken?
‘De westerse levenswijze is gebaseerd op grondbeginselen die zijn verankerd in het onbewuste deel van onze psyche. ‘Mannelijke’ drijfveren zijn hierin dominant, zoals een lineair tijdsbeeld, groei en machtsuitoefening. ‘Vrouwelijke’ drijfveren zoals een circulaire tijdsbeleving, eenheid met de natuur, delen en zorgen voor elkaar worden gezien als minderwaardig. Er zou juist evenwicht moeten zijn, maar dat is allesbehalve het geval. Jung noemt dit de inflatie van de westerse identiteit. Die is helaas dominant waardoor onze wereld volkomen op hol is geslagen en de natuur wordt uitgebuit voor eigen gewin.’
Het Klimaatakkoord van Parijs herinner ik me als hoopvol hoogtepunt.
‘Tussen 2009 en 2015 werd opnieuw toegewerkt naar het sluiten van een nieuw klimaatverdrag. Paus Franciscus heeft in de aanloop naar de publicatie van Laudato Si’ samengewerkt met de Wereldraad van Kerken. Laudato Si’ is dan ook een oecumenisch document. Het is bewust gepubliceerd in juni 2015, zodat het gelezen kon worden vóór de klimaattop in december en het de invloed kon krijgen die het gehad heeft.’
Kun je een lijn ontdekken in al die klimaattoppen?
‘De solidariteit is gaandeweg afgebrokkeld. Enerzijds houden regeringsleiders mooie plenaire toespraken, terwijl tijdens de onderhandelingen in vergaderkamers diametraal het tegenovergestelde wordt gedaan. Na Parijs zijn de onderhandelingen uitgesplitst in paralleltrajecten en daardoor zo ingewikkeld geworden dat niemand meer overzicht heeft. Daar komt nog bij dat landen op een gegeven moment hun ervaren onderhandelaars hebben vervangen door jonge mensen die de onderhandelingsgeschiedenis niet kenden en blanco moesten beginnen. Veel overheden hebben dat vermoedelijk expres gedaan. Zo moesten we als het ware weer opnieuw beginnen.’
Hoe kijk je terug op de Santa Marta conferentie, onlangs in Colombia, over het uitfaseren van fossiele brandstoffen?
‘De VN-klimaattoppen werken met consensus. Landen als Saudi-Arabië blokkeren daar al jaren afspraken over de afbouw van fossiele brandstoffen. Dankzij de Santa Marta conferentie kan met landen van goede wil toch vooruitgang worden geboekt. We propageren een internationaal juridisch raamwerk, een bindend verdrag, zodat op basis daarvan effectieve wetten kunnen worden gemaakt. Volgend jaar is er een vervolgconferentie in Tuvalu, met Ierland als covoorzitter.’
‘Ik heb geen kinderen. Dat vind ik niet erg, want ik zou me alleen maar zorgen maken.’
Hoe houd je moed?
‘Ik heb geen kinderen. Dat vind ik niet erg, want ik zou me alleen maar zorgen maken. Ik heb nu de vrijheid om me volledig te richten op de zorg voor andermans kinderen en kleinkinderen. Ook het geloof inspireert. Het verbond dat God sluit met ál het leven en de Bergrede zijn voor mij belangrijke teksten die oproepen tot zorg voor de aarde. We zijn instrumenten van God, als feilbare mensen. Het Verbond met een hoofdletter stopt niet, net zoals creatie ook niet stopt. Het werk dat ik doe is voor mij ‘geleefd geloof’. We maken deel uit van de creatie en daar kan ik me over verwonderen.’
Al voordat ik een vraag stel over ‘verwonderen’ uit ons jaarthema ‘Vertraag, verwonder, vier!’ begin je er zelf over!
‘Kinderen worden geconditioneerd om het luikje van verwondering dicht te doen. Het is helaas deel van de westerse cultuur dat verwondering over de schepping wordt weggedrukt door de focus op bezit. Dat is zonde. Zeker, zonder geld kunnen we niet leven, maar we kunnen wel bezit leren relativeren zodat dat niet langer onze identiteit bepaalt en we minder moeite hebben met delen. Als we geld, grondstoffen en schone technologie wereldwijd beter zouden (ver)delen, zou de klimaatcrisis adequaat aangepakt kunnen worden.’
Marijke is een boek aan het schrijven over 25 jaar VN-klimaatonderhandelingen.
De volgende Assemblee van het European Christian Environmental Network wordt gehouden van 29 augustus tot 2 september 2026 in Brussel. Meer informatie vind je hier.
Vragen voor reflectie:
- Welk moment of welke uitspraak uit het interview bleef het meest bij je hangen? Waarom juist die?
- Marijke zegt dat verwondering vaak wordt vervangen door focus op bezit en prestaties. Herken jij dat in je eigen leven of omgeving?
- Hoe ga jij zelf om met gevoelens van machteloosheid rondom klimaatverandering of andere grote wereldproblemen?
- In het interview komt naar voren dat echte verandering tijd, overleg en samenwerking vraagt. Ben jij iemand die geduldig kan blijven in zulke processen, of wil je liever snelle resultaten?
- Wat vind jij van de gedachte dat zorg voor de aarde ook iets spiritueels of moreels is, en niet alleen een politiek of wetenschappelijk onderwerp?
- Marijke spreekt over “geleefd geloof”: proberen te leven en handelen vanuit je geloof. Zijn er waarden of overtuigingen die jij bewust probeert om te zetten in daden?
- Het thema “Vertraag, verwonder, vier!” loopt als een rode draad door het gesprek. Waar zou jij zelf meer in willen oefenen: vertragen, verwonderen of vieren? Waarom?
